İyileşmeyen Ayak Yarası

Diyabetik ayak yaraları, doğru bakıma rağmen birkaç haftada belirgin küçülmüyorsa bir nedenin gözden kaçıyor olması olasıdır. "İyileşmeyen yara" çoğu zaman tek bir sorun değil, birkaç sorunun birleşimidir. Pansuman malzemesini değiştirmek bu nedenleri ortadan kaldırmaz; önce neden bulunmalıdır.

Yara neden iyileşmez?

Basınç ve yük. En sık ve en çok gözden kaçan nedendir. Sinir hasarı nedeniyle ağrı duyulmadığından kişi yaranın üzerine basmaya devam eder. Her adım, iyileşmeye çalışan dokuyu yeniden zedeler.

Yetersiz kan akımı. Bacak damarlarında daralma veya tıkanma varsa yaraya oksijen, besin ve ilaç ulaşamaz. Ayak soğuksa, nabızlar alınamıyorsa ya da yara parmak uçlarında ve topuktaysa dolaşım mutlaka değerlendirilmelidir.

Gizli enfeksiyon. Yüzeyde sakin görünen bir yaranın altında kemik enfeksiyonu (osteomyelit) bulunabilir. Aylardır kapanmayan ya da kapanıp yeniden açılan yaralarda ilk akla gelmesi gereken nedenlerden biridir.

Kan şekeri kontrolsüzlüğü. Yüksek şeker, savunma hücrelerini ve yeni doku yapımını yavaşlatır.

Ölü doku ve nasır. Yara çevresindeki kalın nasır ve yara yatağındaki ölü doku, iyileşmeyi mekanik olarak engeller ve bakterilere ortam sağlar.

Diğer etkenler. Yetersiz beslenme (özellikle protein eksikliği), sigara, ödem, böbrek hastalığı ve bazı ilaçlar da süreci yavaşlatır.

Değerlendirmede neler yapılır?

1. Yaranın ölçülmesi ve fotoğraflanması: Boyut ve derinlik kaydedilir; haftalar içindeki değişim izlenir.
2. Enfeksiyon araştırması: Bulgulara bakılır, yaranın kemiğe uzanıp uzanmadığı kontrol edilir; gerekirse kan tetkikleri, röntgen ve MR istenir.
3. Dolaşım değerlendirmesi: Nabız muayenesi ve Doppler ölçümleri; gerekirse damar görüntülemesi.
4. Basınç değerlendirmesi: Yaranın yeri, yürüme biçimi ve kullanılan ayakkabı incelenir.
5. Genel durum: Kan şekeri, beslenme durumu ve böbrek fonksiyonları gözden geçirilir.

Tedavinin temel adımları

Bu adımlar aynı anda yürütülür. Yalnızca birinin düzeltilmesi çoğu zaman yeterli olmaz. Örneğin en iyi pansuman bile, hasta yaranın üzerine basmayı sürdürüyorsa sonuç vermez.

İlerleme nasıl izlenir?

Yara her kontrolde ölçülür. Uygun tedaviyle ilk 4 haftada yara alanının belirgin biçimde küçülmesi beklenir. Küçülme yoksa plan gözden geçirilir: yük boşaltma gerçekten uygulanıyor mu, dolaşım yeterli mi, gözden kaçan bir enfeksiyon var mı? Ek tedaviler ancak bu temel adımlar yerine getirildikten sonra gündeme gelir.

Siz neler yapabilirsiniz?

1. Yaranın üzerine basmayın. Size verilen bot ya da tabanlığı ev içinde de kullanın; gece tuvalete kalkarken bile.
2. Yarayı kendiniz kesmeyin, kabuğunu kaldırmayın, nasır ilacı kullanmayın.
3. Pansumanı önerildiği sıklıkta ve temiz koşullarda değiştirin.
4. Kan şekerinizi hekiminizin belirlediği hedefe yakın tutun.
5. Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek alın.
6. Her hafta aynı açıdan yaranın fotoğrafını çekin; karşılaştırma yapmayı kolaylaştırır.

İstanbul'da değerlendirme

İyileşmeyen yaralarda en sık atlanan nedenlerden biri enfeksiyondur. Prof. Dr. Aytaç Çetinkaya, Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji uzmanı olarak yaranın enfeksiyon yönünü değerlendirir; gerektiğinde damar cerrahisi, ortopedi, plastik cerrahi ve endokrinoloji ile birlikte çalışılmasını önerir. İstanbul dışından ve yurt dışından gelen hastalar için, yaranın fotoğrafı ve mevcut raporlarla WhatsApp üzerinden ön değerlendirme istenebilir.